مقدمه:

بیان مسأله
شهادت سپهبد حاج قاسم سلیمانی، صرفا فقدان یک فرمانده نظامی نبود؛ بلکه نقطه‌ عطفی در فهم «الگوی انسان تراز انقلاب اسلامی» به شمار می‌آید. 

از همین رو، رهبر معظم انقلاب اسلامی در بیانات متعدد، به‌ویژه در دیدار با خانواده‌ آن شهید بزرگوار، از «مکتب حاج قاسم» سخن گفتند؛ مفهومی که فراتر از یک شخصیت، به یک منظومه‌ فکری، اخلاقی، ایمانی و تمدنی اشاره دارد.

مسأله‌ اساسی این است که این مکتب بر چه مؤلفه‌هایی استوار است و ریشه‌های قرآنی آن کدام است؟ 

پاسخ به این پرسش، بدون رجوع به آیات مورد استناد مقام معظم رهبری و تبیین نسبت آن با سیره‌ عملی شهید سلیمانی، ناقص خواهد بود.
 
ضرورت بحث
در فضای رسانه‌ای امروز، نام شهید حاج قاسم سلیمانی فراوان تکرار می‌شود، اما تبیین دقیق «راز ماندگاری»، «چرایی اثرگذاری» و «علت نصرت الهی» به این شخصیت بزرگ، کمتر به ‌صورت عمیق و قرآنی مورد بررسی قرار گرفته است.

بازخوانی آیات قرآن در کنار سیره‌ عملی شهید سلیمانی، نه ‌تنها پاسخی معرفتی به این نیاز است، بلکه می‌تواند برای نسل جوان، فعالان فرهنگی، مدیران اجتماعی و کنشگران جبهه‌ مقاومت، یک الگوی کاربردی و الهام‌بخش فراهم آورد.
 
هدف از نگارش مقاله
هدف این مقاله، تبیین راهبردی آیات قرآنی مورد اشاره‌ مقام معظم رهبری در دیدار خانواده‌ شهید سلیمانی و تطبیق آنها با سیره‌ فردی و اجتماعی آن شهید بزرگوار است.

امام خامنه‌ای (مدظله العالی) در دیدار خانواده شهید سپهبد حاج قاسم سلیمانی (۱۴۰۰/۱۰/۱۱)، درباره‌ مکتب شهید حاج قاسم سلیمانی (رحمه الله) و وعده‌های الهی، به آیاتی از قرآن استناد کردند که در ادامه، این آیات و بیانات مقام معظم رهبری درباره‌ آنها را مرور می‌کنیم و سپس توضیحاتی جهت تبیین این بیانات حکیمانه ارایه می‌نماییم.

 

الف: صدق و اخلاص در مکتب شهید سلیمانی

رهبر معظم انقلاب اسلامی فرمودند:
مکتب عبارت است از «صدق» و «اخلاص». این دو کلمه در واقع عنوان و نماد و نمایه‌ مکتب سلیمانی است. 

«صدق» یعنی همان چیزی که در آیه‌ شریفه‌ «مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیه»(۱) است.

«اخلاص» هم همین است که در آیات متعدّد قرآن از جمله این آیه‌ شریفه «قُل اِنّی اُمِرتُ اَن اَعبُدَ اللهَ مُخلِصًا لَهُ الدّین»(۲) [آمده]؛ این دو عنوانِ قرآنی، تشکیل‌دهنده‌ حرکت شهید سلیمانی بود.
 
ترجمه آیات:
۱) سوره‌ احزاب، آیه‌ ۲۳:
از میان مؤمنان مردانى هستند که به آنچه با خدا عهد بستند، صادقانه وفا کردند.
 
۲) سوره‌ زمر، آیه‌ ۱۱:
بگو: من مأمورم که خدا را بپرستم در حالى که دینم را براى او خالص گردانیده‌ام.
 

تحلیل بخش الف: صدق و اخلاص؛ ستون فقرات مکتب شهید سلیمانی

۱. مفهوم «مکتب حاج قاسم» در بیانات رهبر انقلاب
مقام معظم رهبری، آگاهانه از تعبیر «مکتب حاج قاسم» استفاده می‌کنند. مکتب، مجموعه‌ای از باورها، ارزش‌ها، روش‌ها و کنش‌های پایدار است که قابلیت الگوسازی دارد. از نگاه ایشان، این مکتب بر دو عنصر بنیادین استوار است: صدق و اخلاص.

این انتخاب مفهومی، ریشه در قرآن کریم دارد و ناظر به شخصیت‌هایی است که تاریخ‌ساز شدند، نه صرفا حادثه‌آفرین.
 
۲. صدق؛ وفاداری بی‌چون‌ و چرا به عهد الهی
۲-۱. تبیین قرآنی صدق
آیه‌ کلیدی مورد استناد رهبر معظم انقلاب چنین است:
«مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیه» (سوره‌ احزاب، آیه‌ ۲۳)

صدق در این آیه، صرف گفتار درست نیست؛ بلکه پایبندی عملی، مستمر و پرهزینه به عهد الهی است. صادقان قرآنی کسانی‌اند که:
* ایمان را به صحنه‌ عمل می‌آورند؛
* در وفاداری خود، تابع شرایط و مصلحت‌های شخصی نمی‌شوند؛
* میان آغاز راه و پایان راهشان فاصله‌ معنایی وجود ندارد.

۲-۲. صدق در سیره‌ فردی شهید حاج قاسم سلیمانی
زندگی شهید حاج قاسم سلیمانی، مصداق روشن «صدق در ایمان» بود. ویژگی‌های برجسته‌ این صدق عبارت بود از:
* ثبات در مسیر انقلاب: از دفاع مقدس تا جبهه‌ مقاومت، بدون تغییر جهت؛
* وفاداری به ولی الهی: تبعیت کامل از فرمان ولی‌فقیه، حتی در سخت‌ترین مأموریت‌ها؛
* تحمل سختی بدون مطالبه‌گری: بی‌حاشیه، بی‌ادعا و بی‌منت.
او هرگز از «جبهه‌ سخت» به «جبهه‌ امن» مهاجرت نکرد؛ این همان صدقی است که قرآن توصیف می‌کند.

۲-۳. صدق در سیره‌ اجتماعی و مدیریتی حاج قاسم
در میدان‌های منطقه‌ای، صدق حاج قاسم به‌ صورت اجتماعی و تمدنی بروز یافت:
* صداقت در همراهی با ملت‌ها، نه استفاده‌ ابزاری از آنها؛
* صداقت در وعده‌ مقاومت، حتی در اوج فشار؛
* صداقت در هم‌رزمی، بدون نگاه قومیتی یا ملی‌گرایانه.
او همان ‌گونه با مردم عراق، سوریه، لبنان و یمن رفتار می‌کرد که با رزمندگان ایرانی؛ این، صدق تمدنی است.
 
۳. اخلاص؛ حذف کامل «خود» از معادله‌ عمل
۳-۱. تبیین قرآنی اخلاص
آیه‌ محوری دوم چنین است:
«قُل اِنّی اُمِرتُ اَن اَعبُدَ اللهَ مُخلِصًا لَهُ الدّین» (سوره‌ زمر، آیه‌ ۱۱)

اخلاص، یعنی:
* نیت، جهت، انگیزه و هدف، همه برای خدا؛
* عمل، حتی اگر بزرگ باشد، به خود نسبت داده نشود؛
* دیده‌ شدن و تحسین دیگران، بی‌اثر باشد.
اخلاص، روح عمل دینی است؛ بدون آن، حتی بزرگ‌ترین جهادها تهی می‌شوند.

۳-۲. اخلاص در سیره‌ فردی شهید سلیمانی
اخلاص شهید حاج قاسم سلیمانی، در سادگی زندگی‌اش آشکار بود:
* پرهیز از نمایش و رسانه؛
* گریز از عنوان و جایگاه؛
* ترجیح گمنامی بر شهرت.
او حتی در اوج محبوبیت، نگران «آفت دیده‌شدن» بود؛ این نشانه‌ بلوغ اخلاص است.

۳-۳. اخلاص در میدان مقاومت
در جبهه‌ مقاومت، اخلاص حاج قاسم چنین جلوه داشت:
* پیروزی‌ها را به نیروها و شهدا نسبت می‌داد؛
* شکست‌ها را به‌عهده می‌گرفت؛
* هیچ‌ گاه خود را «قهرمان صحنه» معرفی نکرد.
این اخلاص، عامل نفوذ معنوی او در دل‌ها شد؛ نفوذی که با صرف قدرت نظامی به دست نمی‌آید.
 
۴. پیام‌ها و نکات راهبردی 
* صدق، شرط پایداری انقلاب اسلامی است؛
* اخلاص، ضامن اثربخشی کنش‌های اجتماعی است؛
* مدیر صادق و مخلص، سرمایه‌ اجتماعی می‌سازد؛
* مکتب حاج قاسم، محصول شعار نیست؛ نتیجه‌ سلوک قرآنی است.

مکتب شهید حاج قاسم سلیمانی، در جوهره‌ خود، بازگشت به دو اصل فراموش‌شده است: صدق در عهد و اخلاص در عمل. این دو، نه ‌تنها راز عظمت شخصی حاج قاسم، بلکه کلید نصرت الهی به اوست.

 

ب: وعده الهی برای پیروزی، دفاع و نصرت مومنان

رهبر معظم انقلاب اسلامی فرمودند:
خدای متعال به ما وعده‌ پیروزی داده: اِنَّ اللهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا؛(۳) وعده‌ دفاع داده. خب ما داریم در راه اراده‌ الهی و اهداف الهی حرکت می‌کنیم و ملّت برای اسلام کار می‌کند؛ این دفاع، بعد هم نصرت: لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُه؛(۴) اِن تَنصُرُوا اللهَ یَنصُرکُم وَ یُثَبِّت اَقدامَکُم.(۵)
 
ترجمه آیات:
۳) سوره‌ حج، آیه‌ ۳۸:
قطعاً خداوند از کسانى که ایمان آورده‌اند، دفاع میکند.
 
۴) سوره‌ حج، آیه‌ ۴۰:
و قطعاً خدا به کسى که [دین] او را یارى میکند، یارى میدهد.
 
۵) سوره‌ محمّد، آیه‌ ۷:
اگر خدا را یارى کنید، یاری‌تان می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌دارد.    
 

تحلیل بخش ب: وعده‌ الهی دفاع، نصرت و تثبیت؛ منطق الهی مقاومت

۱. سنت‌های الهی در قرآن
مقام معظم رهبری در تحلیل مکتب حاج قاسم، صرفا به اخلاق فردی بسنده نمی‌کنند؛ بلکه به سنت‌های تغییرناپذیر الهی اشاره می‌نمایند.
 
۲. وعده‌ دفاع الهی
«اِنَّ اللهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» (سوره‌ حج، آیه‌ ۳۸)
این آیه، بیانگر اصل «دفاع پیش‌دستانه‌ الهی» است؛ خداوند خود، مدافع مؤمنان است، حتی پیش از پیروزی ظاهری.

تطبیق آیه با سیره‌ حاج قاسم
* عبور مکرر از میدان‌های محاصره شده؛
* نجات جبهه‌ مقاومت در شرایط فروپاشی؛
* ناکامی طرح‌های امنیتی دشمنان.
همه، نشانه‌ تحقق این دفاع الهی است.
 
۳. وعده‌ نصرت الهی
«لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُه» (سوره‌ حج، آیه‌ ۴۰)
نصرت، وعده‌ بعد از مجاهدت است؛ نه قبل از آن.

تطبیق آیه با سیره‌ شهید سلیمانی
او پیش از آن‌ که انتظار پیروزی داشته باشد، به وظیفه عمل می‌کرد. همین تقدم تکلیف بر نتیجه، شرط نصرت الهی است.
 
۴. تثبیت قدم‌ها
«اِن تَنصُرُوا اللهَ یَنصُرکُم وَ یُثَبِّت اَقدامَکُم» (سوره‌ محمد، آیه‌ ۷)
تثبیت قدم‌ها، یعنی: آرامش در بحران، استقامت در فشار و تشخیص درست در فتنه.
این ویژگی، شاخص‌ترین وجه شخصیت شهید حاج قاسم سلیمانی بود.
 
۵. پیام‌ها و نکات راهبردی
* پیروزی، نتیجه‌ اخلاص و ایستادگی است؛
* ملت‌هایی که برای خدا حرکت کنند، تنها نمی‌مانند؛
* جبهه‌ مقاومت، یک پروژه‌ الهی است، نه صرفا سیاسی؛
* خون حاج قاسم، تسریع‌کننده‌ نصرت الهی بود.

وعده‌های الهی، در مکتب حاج قاسم، از متن قرآن به متن تاریخ وارد شد. دفاع، نصرت و تثبیت قدم‌ها، نه شعار، بلکه تجربه‌ عینی این مکتب است.
 

جمع‌بندی:

مکتب حاج قاسم، ترکیبی هماهنگ از باطن پاک و کنش اجتماعی مؤثر است. صدق و اخلاص، بستر بهره‌مندی از وعده‌های الهی را فراهم کرد و نصرت الهی، نتیجه‌ طبیعی این مسیر شد. این مکتب، امروز نیز زنده است؛ هر جا صدق و اخلاص باشد، دفاع و نصرت الهی محقق خواهد شد.

مکتب حاج قاسم، فقط یک خاطره یا احساس نیست؛ یک نقشه‌ راه قرآنی است. صدق در عهد با خدا، اخلاص در عمل، و ایمان راسخ به وعده‌ قطعی نصرت الهی؛ اینها راز ماندگاری حاج قاسم شد. او نشان داد اگر برای خدا بایستی، خداوند متعال مدافع تو خواهد بود.

حاج قاسم از بین ما رفت، اما راهش ادامه دارد؛ زیرا راه او، راه قرآن بود. هر کس صادقانه و مخلصانه در راه خدا بایستد، پیرو مکتب حاج قاسم است.

نویسنده: سیدامیرحسین موسوی تبار
منبع: تحریریه راسخون
© استفاده از این مطلب، فقط با ذکر منبع بلامانع است.